Trybunał Konstytucyjny a sprawa morza. Bez stabilnego państwa prawa nie zbudujemy morskiej Polski

Nie chodzi o to, czy ktoś lubi Donalda Tuska, Karola Nawrockiego, Bogdana Święczkowskiego albo któregokolwiek z sędziów. Chodzi o granice władzy, poszanowanie prawa i odpowiedzialność ludzi, którym powierzono kierowanie państwem. Nie można naprawiać jednego kryzysu ustrojowego, tworząc kolejny. Nie można przywracać praworządności metodami, których zgodność z prawem sama budzi poważne zastrzeżenia. I nie można uznawać, że konstytucja obowiązuje tylko wtedy, gdy jej przepisy są wygodne dla aktualnej większości.

Pięć dni, które wstrząsnęły Trybunałem

30 października sędzia Anna Korwin-Piotrowska, jako sędzia z najdłuższym stażem, ogłosiła się osobą kierującą Trybunałem Konstytucyjnym i wydała zarządzenia o natychmiastowej, miesięcznej przerwie w czynnościach prezesa TK Bogdana Święczkowskiego i wiceprezesa Bartłomieja Sochańskiego. Jako podstawę wskazała art. 130 ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych, a w zarządzeniach powołała się na „stan wyższej konieczności konstytucyjnej”. Sam status Anny Korwin-Piotrowskiej jest przedmiotem zasadniczego sporu, bo nie złożyła ślubowania wobec Prezydenta RP w trybie przewidzianym dla sędziów Trybunału.

To, co nastąpiło potem, przypominało bardziej kryzys niż spór prawny: zablokowane wejście do budynku dla „zawieszonych” sędziów, przepychanki policji ze zwolennikami opozycji i prezydent, który zawrócił samolot lecący do Senegalu i wszedł do budynku TK, wprowadzając Bartłomieja Sochańskiego. 3 listopada na Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK, zwołane przez Annę Korwin-Piotrowską, przyszło ośmioro sędziów i uznali, że mają kworum. Tymczasem ustawa wymaga obecności co najmniej dwóch trzecich ogólnej liczby sędziów Trybunału, czyli przy piętnastu sędziach dziesięciu osób.

Zwolennicy działań z 30 października przekonują, że były one odpowiedzią na impas wokół sędziów wybranych przez Sejm obecnej kadencji. Sejm wybrał ośmioro sędziów, a od pięciorga z nich prezydent nie odebrał ślubowania. Złożyli je w Sejmie, bez jego udziału, czego Kancelaria Prezydenta nie uznaje, a prezes TK nie dopuścił ich do orzekania.

Spór nie dotyczy jednak tylko ślubowania, ale również prawidłowości samego wyboru. Najwięcej wątpliwości budzi Maciej Berek, do niedawna minister w obecnym rządzie i bliski współpracownik premiera. Kancelaria Prezydenta i część posłów kwestionują, czy spełnia ustawowy wymóg dziesięcioletniej praktyki prawniczej, a zastrzeżenia wobec jego kandydatury zgłaszano nawet w samej koalicji rządzącej. To właśnie Maciej Berek był jednym z sędziów, którzy 30 października ogłaszali, że Trybunałem kieruje Anna Korwin-Piotrowska. Do tego dochodzi fakt, że obecna większość od początku kadencji podważa legalność Trybunału i nie publikuje jego wyroków.

Spór o Trybunał trwa od dekady i żadna ze stron nie może dziś występować w roli jedynego obrońcy konstytucji. A żaden impas, niezależnie od tego, kto się do niego przyczynił, nie uprawnia do sięgania po narzędzia, których legalność jest tak poważnie kwestionowana.

Prawnicy ponad podziałami

Nie są to wyłącznie argumenty polityków opozycji. Prof. Ryszard Piotrowski, jeden z najbardziej rozpoznawalnych polskich konstytucjonalistów, nazwał wydarzenia z 30 października „oczywistym naruszeniem konstytucji” i „oczywistym zamachem na konstytucyjny organ państwa”, a działania Anny Korwin-Piotrowskiej określił jako uzurpację. Konstytucjonalista dr Mateusz Radajewski ocenił na łamach „Rzeczpospolitej”, że Bogdan Święczkowski pozostaje urzędującym prezesem TK, a zarządzenia o przerwie nie wywołują skutków prawnych.

Najbardziej wymowny jest jednak głos prof. Marcina Matczaka, który od lat krytycznie ocenia Bogdana Święczkowskiego jako prezesa TK, a mimo to stwierdził, że nie ma podstaw prawnych do zarządzenia przerwy w jego czynnościach. Ostrzegł też przed precedensem, który może zemścić się na polskiej demokracji, gdy zmieni się większość rządząca. Jednocześnie skrytykował nocne wejście prezydenta do budynku Trybunału jako ingerencję władzy wykonawczej w przestrzeń władzy sądowniczej. To właśnie jest istota państwa prawa: nawet człowiek, którego część sceny politycznej nie chce widzieć na danym stanowisku, korzysta z ochrony przewidzianej przez przepisy, a granice obowiązują wszystkich, także głowę państwa.

Morze potrzebuje przewidywalnego państwa

Gospodarka morska jest dziś jednym z najbardziej kapitałochłonnych sektorów polskiej gospodarki. Na Bałtyku powstają farmy wiatrowe Baltica 2, Baltic Power, Bałtyk 2 i 3 oraz BC-Wind, w Gdańsku otwarto właśnie terminal instalacyjny T5 za blisko 1,2 mld zł, a Polskie Elektrownie Jądrowe złożyły wniosek o pozwolenie na pierwsze roboty przy elektrowni w Lubiatowie-Kopalinie, z kanałami chłodzącymi drążonymi pod dnem Bałtyku. Rząd przygotowuje też zmiany, które mają przywrócić polską banderę na statki handlowe, od podatku tonażowego po zwolnienie marynarzy z PIT.

Każda z tych inwestycji opiera się na ustawach i decyzjach, które muszą przetrwać nie jedną kadencję, ale kilka dekad. Inwestor budujący farmę wiatrową, armator rejestrujący statek pod polską banderą czy bank finansujący terminal portowy liczą na jedno: że reguły nie zmienią się z dnia na dzień, a spór o ich zgodność z konstytucją rozstrzygnie organ, którego wyroki wszyscy uznają. Jeśli Trybunał Konstytucyjny staje się areną walki o to, kto nim kieruje, każda ustawa może zostać zakwestionowana, a żadna nie zostanie ostatecznie potwierdzona. Dla inwestycji morskich to ryzyko, które przekłada się na koszty finansowania, opóźnienia i ostrożność zagranicznego kapitału.

Jest jeszcze jeden wymiar. Terminal T5 powstał w ponad połowie za pieniądze z Krajowego Planu Odbudowy, a wypłata środków unijnych dla Polski była przez lata uzależniona właśnie od stanu praworządności. Kolejne spory o niezależność sądów i trybunałów osłabiają argument, że Polska jest przewidywalnym partnerem, a przecież na tym argumencie opierają się rozmowy o kolejnych funduszach na porty, stocznie i infrastrukturę.

Bezpieczeństwo Bałtyku nie może czekać na koniec sporu

3 listopada, niemal w tym samym czasie co Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK, zebrała się Rada Bezpieczeństwa Narodowego, która miała zająć się bieżącymi kwestiami bezpieczeństwa i budową stałej bazy wojsk amerykańskich w Polsce. To sprawy, które powinny wykraczać poza bieżące partyjne interesy, a jednak nawet RBN odbywa się w cieniu konfliktu między prezydentem a rządem.

Dla morza to szczególnie ważne. Bałtyk stał się akwenem stałego napięcia: od uszkodzeń podmorskich kabli, przez flotę cieni, po rosyjskie okręty podwodne mapujące infrastrukturę Sojuszu. Polska kupuje okręty podwodne w programie Orka, buduje fregaty Miecznik, chroni gazociąg Baltic Pipe, kable i przyszłe farmy wiatrowe. Wszystko to wymaga współpracy zwierzchnika sił zbrojnych z rządem, który odpowiada za ich finansowanie i modernizację. Prezydent i premier mają prawo do różnicy zdań i twardej dyskusji. Nie mają prawa zapominać, że reprezentują instytucje Rzeczypospolitej, a nie interesy swoich środowisk.

Państwo, nie łup

Kto przez lata krytykował poprzednią władzę za przekraczanie kompetencji, nie może dziś milczeć, gdy te same zarzuty padają pod adresem obecnie rządzących. Kto bronił niezależności instytucji, nie może uzależniać tej obrony od tego, kto akurat nimi kieruje. Ta zasada działa w obie strony i obowiązuje każdą ekipę, która sięga po władzę. Praworządność nie polega na tym, że „swoi” mogą więcej, bo akurat naprawiają państwo. Dzisiaj po dane narzędzie sięgają jedni, jutro sięgną po nie drudzy, z tym samym przekonaniem, że działają w dobrej wierze.

Polska morska, którą wspólnie budujemy, z portami przyjmującymi coraz większe statki, stoczniami odzyskującymi zamówienia, farmami na Bałtyku i flotą wracającą pod biało-czerwoną banderę, potrzebuje państwa, w którym instytucje są silniejsze niż ludzie, którzy chwilowo nimi kierują. Państwa, w którym prawo nie jest narzędziem odwetu, a zwycięzca wyborów nie uznaje się za jego właściciela.

Bo państwo nie jest własnością Donalda Tuska ani Karola Nawrockiego. Nie jest własnością Jarosława Kaczyńskiego, Władysława Kosiniaka-Kamysza, Krzysztofa Bosaka, żadnej koalicji ani żadnej większości. Państwo jest nasze. A konstytucja jest ostatnią linią obrony obywatela przed samowolą władzy, także na morzu, gdzie stabilność i przewidywalność decydują o tym, czy statek dopłynie do portu.