Pięćdziesiąt kilometrów plaż w dwóch województwach. Urząd Morski zamknął Ustkę i mówi o nielegalnym zrzucie

Od jednego zgłoszenia do zamknięcia plaż

Pierwsze zgłoszenie wpłynęło do Urzędu Morskiego w Słupsku w niedzielę 27 września. Przez cały weekend spacerowicze skarżyli się na ciemne kulki leżące przy wodzie na plaży zachodniej w Ustce, śmierdzące jak ropa i brudzące wszystko, czego dotknęły. Kolejne sygnały nadchodziły z różnych miejsc, od Jarosławca aż pod Poddąbie.

W poniedziałek 28 września urząd przeprowadził oględziny w rejonie Ustki, Rowów, Jarosławca i Rusinowa. Po południu tego samego dnia dyrektor urzędu podjęła decyzję o czasowym zamknięciu plaż na wysokości miasta i gminy Ustka. Zakaz ma obowiązywać do czasu usunięcia i zneutralizowania substancji oraz zapewnienia bezpieczeństwa osób przebywających na brzegu.

Wcześniej na miejsce wezwano straż pożarną, która nie przystąpiła do usuwania, bo nie należy to do jej zadań. Sprawę przekazano kapitanatowi portu, a ten Urzędowi Morskiemu.

Pierwsza ocena straży pożarnej mówiła o parafinie lub mazucie, ale rzecznik Państwowej Straży Pożarnej w Słupsku kpt. Piotr Basarab potwierdził później Gazecie Morskiej, że chodzi o mazut. Tę samą ocenę dał nam dyrektor Morskiej Służby Poszukiwania i Ratownictwa Sebastian Kluska, wskazując, że parafina jest biała lub kremowa i przypomina wosk, a materiał wyrzucony na brzeg jest ciemny i smolisty.

Urząd ma podejrzenia co do jednostki

Dyrektor Urzędu Morskiego w Słupsku Anna Sędzińska mówi, że to substancja ropopochodna, choć jaka dokładnie, okaże się po badaniach. Urząd ma przy tym podejrzenia co do jednostki, która zachowała się niezgodnie z prawem na morzu.

To zmienia charakter sprawy. Do tej pory mówiliśmy o zanieczyszczeniu, którego źródło jest nieznane. Teraz mamy deklarację administracji morskiej, że w grę wchodzi nielegalne działanie konkretnego statku, a nie awaria czy zdarzenie losowe.

Skuteczność takiego śledztwa zależy od czasu. Aby powiązać zanieczyszczenie z jednostką, trzeba porównać próbki z plaży z paliwem lub ładunkiem podejrzanego statku, a do tego potrzebna jest analiza jego trasy z danych systemu identyfikacji, obrazów satelitarnych i patroli lotniczych. Im szybciej zostanie to zrobione, tym większa szansa, że statek będzie jeszcze w zasięgu polskich albo sojuszniczych służb.

Bałtyk jest obszarem specjalnym

Bałtyk ma w konwencji MARPOL status obszaru specjalnego, w którym zrzut oleju ze statków jest zakazany. Nie ma tu wyjątków dla popłuczyn ze zbiorników paliwowych ani dla wód zęzowych z zawartością oleju powyżej dopuszczalnej normy.

Inaczej wygląda sprawa z parafiną, którą przewożą chemikaliowce i której pozostałości trafiają do morza przy myciu zbiorników. Do 2021 roku było to dopuszczalne w określonych warunkach, potem zasady zaostrzono dla tak zwanych trwałych produktów pływających w rejonie Bałtyku i wód północno-zachodniej Europy. Parafina jest jednak jasna i woskowata, więc jeśli na plażach leży ciemna, smolista substancja, to wracamy do produktów ropopochodnych i do zakazu bez wyjątków.

Za taki zrzut grożą kary administracyjne i odpowiedzialność karna, a przy ustaleniu sprawcy także obowiązek pokrycia kosztów sprzątania. Problem polega na tym, że w praktyce liczba wykrytych zrzutów na Bałtyku jest od lat znacznie wyższa niż liczba spraw zakończonych ukaraniem armatora.

Dlaczego pięćdziesiąt kilometrów

Rozrzut zanieczyszczenia na tak długim odcinku wynika z tego, jak zachowuje się ciężki produkt ropopochodny w wodzie. Nie rozpuszcza się i nie odparowuje. Zbija się w grudy i placki, które dryfują z wiatrem i prądami, a przy wietrze z sektora północnego trafiają na brzeg falami, na różnych odcinkach i w różnych ilościach.

Bałtyk sprzyja takim zdarzeniom. Jest płytki, niemal zamknięty, a wymiana wody z Morzem Północnym trwa dziesiątki lat. W każdej chwili pływa po nim około dwóch tysięcy statków, więc nawet pojedynczy zrzut ma szansę dotrzeć do brzegu, zanim się rozproszy.

Co gorsza, mazut, który opadnie na dno, może wrócić na powierzchnię przy wzroście temperatury wody albo przy silnym falowaniu. Dlatego oczyszczony odcinek plaży bywa zanieczyszczony ponownie po kilku dniach, a sprzątanie takich zdarzeń ciągnie się tygodniami.

Dwa urzędy, dwa województwa

Zanieczyszczony odcinek przecina granicę województw, a więc i granicę właściwości urzędów morskich. Od Rowów do Jarosławca odpowiada Urząd Morski w Słupsku, dalej na zachód, w tym za Rusinowo i Wicie, Urząd Morski w Szczecinie. Decyzja o zamknięciu plaż dotyczy dziś tylko Ustki, bo tam substancji jest najwięcej, ale stan pozostałych odcinków zależy od kolejnych dni i od pogody.

Urząd w Słupsku odpowiada za rozpoznanie i zabezpieczenie miejsc występowania substancji, a po ustaleniu jej charakteru także za usunięcie jej z plaży. Gminy, w tym Ustka, przekazują komunikaty mieszkańcom i turystom.

Do czasu wyników badań obowiązują proste zasady: nie dotykać substancji, nie zabierać jej z plaży, nie przenosić do domu, unikać kontaktu ze skórą i pilnować psów, które mogą ją zlizać albo wdeptać w sierść i łapy. Każde nowe miejsce występowania należy zgłaszać służbom z możliwie dokładną lokalizacją.

Flota cieni w tle

Nie wiadomo jeszcze, jaka jednostka jest podejrzewana i skąd płynęła. Warto jednak pamiętać o kontekście, który od dwóch lat zmienia sytuację na Bałtyku. Pływa po nim coraz więcej wysłużonych zbiornikowców tak zwanej floty cieni, wykorzystywanych do obchodzenia sankcji nałożonych na rosyjską ropę: jednostek starych, przechodzących z rąk do rąk, pod tanimi banderami, z ubezpieczeniem trudnym do zweryfikowania.

Ryzyko, jakie niosą, jest podwójne. Gorszy stan techniczny zwiększa prawdopodobieństwo wycieku, a struktura właścicielska oparta na spółkach celowych bez majątku sprawia, że koszty sprzątania spadają na państwo nadbrzeżne. Do tego dochodzą praktyki, które same w sobie podnoszą ryzyko: przeładunki paliwa na otwartym morzu, wyłączanie systemów identyfikacji i długie postoje na kotwicowiskach poza kontrolą portową.

Jeżeli podejrzenia Urzędu Morskiego w Słupsku okażą się trafne, będzie to pierwszy na polskim wybrzeżu przypadek, w którym zanieczyszczenie na taką skalę udało się powiązać z konkretnym statkiem. Jeżeli nie, dołączy do długiej listy zdarzeń, za które zapłacił brzeg.

Cztery rozstrzygnięcia przed nami

Cztery rzeczy rozstrzygną, jak duża jest ta sprawa. Wyniki badań laboratoryjnych, które powiedzą, czy to mazut i jakiego rodzaju. Masa zebranego materiału, bo dopiero ona pozwoli ocenić skalę zrzutu. Decyzja Urzędu Morskiego w Szczecinie w sprawie plaż w Zachodniopomorskiem. I to, czy do sprawy włączyły się Straż Graniczna i prokuratura, bo bez nich podejrzenie wobec jednostki pozostanie tylko podejrzeniem.