Mazut na plaży w Ustce. Bałtyk oddaje brzegowi to, czego nikt nie chce zbierać

Ostatecznie przesądzą o tym badania, ale obie osoby, z którymi rozmawialiśmy, wskazują na produkt ropopochodny.

- Jeżeli chodzi o Ustkę, to prawdopodobnie parafina lub mazut - powiedział Gazecie Morskiej kpt. Piotr Basarab z Państwowej Straży Pożarnej w Słupsku.

Jak dodał, podobne sytuacje zdarzały się wcześniej, bo morze regularnie wyrzuca na brzeg różnego rodzaju zanieczyszczenia.

Podobnie ocenia to Sebastian Kluska, dyrektor Morskiej Służby Poszukiwania i Ratownictwa. W jego opinii na plaży w Ustce znalazł się mazut, a nie parafina, ponieważ parafina ma barwę białą lub kremową i przypomina wosk, natomiast materiał wyrzucony na brzeg jest ciemny i smolisty. To istotna wskazówka, bo zwalczanie zanieczyszczeń olejowych i chemicznych na morzu należy właśnie do zadań kierowanej przez niego służby.

Mazut i parafina, czyli dwa różne zjawiska

Rozróżnienie ma znaczenie, bo obie substancje trafiają na plażę z zupełnie innych powodów.

Parafina wygląda jak białe lub kremowe grudki przypominające wosk, często wielkości pięści. Przewożą ją chemikaliowce, a jej pozostałości dostają się do morza przy myciu zbiorników. Przepisy dopuszczają takie zrzuty w określonych warunkach i w odpowiedniej odległości od brzegu, dlatego parafina pojawia się na plażach Bałtyku i Morza Północnego regularnie. Nie jest silnie toksyczna, ale bywa zanieczyszczona resztkami innych ładunków i stanowi zagrożenie zwłaszcza dla psów i małych dzieci, które mogą wziąć ją do pyska lub ust.

Mazut to ciężki olej opałowy, ciemnobrunatny i smolisty, pozostałość po destylacji ropy naftowej. Zawiera siarkę, metale ciężkie i wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne, a kontakt ze skórą może powodować podrażnienia i oparzenia chemiczne. Na plaży przykleja się do piasku i kamieni, a jego źródłem bywa wyciek z jednostki pływającej, awaria instalacji lub nielegalny zrzut.

Co jeszcze morze wyrzuca na brzeg

Parafina i mazut to dwie najczęstsze pozycje, ale lista jest dłuższa.

Na plażach pojawiają się granulki polimerowe, czyli drobne, kilkumilimetrowe kuleczki surowca dla przemysłu tworzyw sztucznych, tracone przy przeładunku i transporcie kontenerowym. Zdarzają się zestalone tłuszcze roślinne, w tym olej palmowy, przewożone jako ładunek płynny i przypominające po zastygnięciu brudny wosk. Trafiają się też bryłki smoły, czyli zwietrzałe pozostałości produktów ropopochodnych, które przez tygodnie dryfowały po akwenie.

Osobną kategorią, typową dla południowego Bałtyku, jest biały fosfor z zatopionej amunicji. Po wyschnięciu samozapala się i powoduje ciężkie oparzenia, a wyglądem przypomina bursztyn, przez co bywa zbierany przez spacerowiczów. Znaleziska notowano głównie na wybrzeżu niemieckim, ale ryzyko dotyczy całego akwenu, na którego dnie leżą zatopione po drugiej wojnie światowej ładunki bojowe.

Dlaczego akurat Bałtyk

Odpowiedź leży w hydrografii. To morze płytkie, o średniej głębokości około 52 metrów, niemal zamknięte i połączone z Morzem Północnym wąskimi cieśninami duńskimi. Pełna wymiana wód trwa około trzydziestu lat, więc wszystko, co do niego trafi, zostaje w nim bardzo długo.

Do tego dochodzi ruch. Bałtyk należy do najbardziej uczęszczanych akwenów świata, a w każdej chwili pływa po nim około dwóch tysięcy statków. Przy takim natężeniu nawet niewielkie, rozproszone zrzuty sumują się w skali roku.

Trzeci czynnik to wiatr i prądy. Substancje lżejsze od wody albo pływające tuż pod powierzchnią przemieszczają się zgodnie z kierunkiem wiatru, a przy sztormach z sektora północnego trafiają wprost na polskie wybrzeże. Dlatego znaleziska pojawiają się falami, zwykle po kilku dniach silnego wiatru od morza, i często na tym samym odcinku brzegu.

Czwarty to czas. Parafina i smoła nie rozpuszczają się i nie odparowują. Mogą dryfować tygodniami, a mazut, który opadnie na dno, potrafi wrócić na powierzchnię przy wzroście temperatury albo przy silnym falowaniu, które porusza osady. To dlatego oczyszczona plaża bywa zanieczyszczona po raz drugi.

Kiedy zrzut jest legalny

Nie każde takie znalezisko oznacza przestępstwo. Zbiornikowce przewożące ładunki chemiczne muszą myć zbiorniki między ładunkami, a przepisy konwencji MARPOL dopuszczają zrzut popłuczyn pod określonymi warunkami, między innymi w odpowiedniej odległości od brzegu, przy zachowaniu minimalnej głębokości i prędkości statku.

Przez lata w tej formule do morza trafiała również parafina, bo klasyfikowano ją jako substancję o niskim ryzyku. Od 2021 roku obowiązują ostrzejsze zasady dla tak zwanych trwałych produktów pływających w rejonie Morza Bałtyckiego i wód północno-zachodniej Europy, z obowiązkiem wstępnego mycia zbiornika i przekazania pozostałości do odbioru w porcie.

Inaczej wygląda sprawa z produktami ropopochodnymi. Bałtyk ma status obszaru specjalnego, w którym zrzut oleju ze statków jest zakazany. Jeżeli więc na plaży leży mazut, mówimy o awarii albo o celowym, nielegalnym działaniu.

Dlaczego tak trudno znaleźć sprawcę

Zanieczyszczenie dociera do brzegu z opóźnieniem, często po kilku dniach, gdy statek jest już daleko. Z plaży nie da się odczytać, skąd przypłynęło.

Wykrywaniem zajmują się systemy satelitarne, w tym europejski CleanSeaNet, który dostarcza państwom nadbrzeżnym zdjęcia z podejrzeniem plam olejowych, oraz patrole lotnicze prowadzone w ramach współpracy państw bałtyckich. Problemem jest jednak dowód. Aby postawić zarzut, trzeba powiązać plamę z konkretnym statkiem, najlepiej przez pobranie próbek z jednostki i porównanie ich z materiałem zebranym na wodzie lub na brzegu.

Dlatego liczba wykrytych zrzutów na Bałtyku jest od lat znacznie wyższa niż liczba spraw zakończonych ukaraniem armatora.

Kto odpowiada za usuwanie

Za zwalczanie zanieczyszczeń na polskich obszarach morskich i na brzegu odpowiadają urzędy morskie, a w tym przypadku Urząd Morski w Słupsku. Straż pożarna w takich zdarzeniach zabezpiecza teren, ale nie prowadzi zbierania substancji ropopochodnych z plaży.

Gdy zanieczyszczenie jest większe, uruchamiany jest plan zwalczania zagrożeń i zanieczyszczeń wód morskich, a przy zagrożeniu dla kąpiących się do sprawy włącza się sanepid, który może wprowadzić zakaz korzystania z kąpieliska. Informacje o stanie wody publikowane są w Serwisie Kąpieliskowym Głównego Inspektoratu Sanitarnego.

Nie pierwszy raz na polskim wybrzeżu

Podobne zdarzenia notowano już wcześniej. W lipcu 2025 roku sześć kąpielisk nad Zatoką Gdańską, od Mikoszewa po Kąty Rybackie, zostało zamkniętych po wykryciu w wodzie smolistych pozostałości. Wcześniej pracownicy Urzędu Morskiego i samorządów zbierali mazut z plaż w Rewalu i Mrzeżynie, gdzie mowa była o setkach kilogramów zanieczyszczonego materiału.

W tle jest problem, o którym mówi się przy okazji każdego takiego zdarzenia: rosnący ruch wysłużonych jednostek na Bałtyku, w tym statków tak zwanej floty cieni, oraz trudność w ustaleniu sprawcy zrzutu, gdy zanieczyszczenie dociera do brzegu po kilku dniach.

Dlaczego przy flocie cieni trzeba reagować szybciej

Każde takie znalezisko ma dziś dodatkowy kontekst. Po Bałtyku pływa coraz więcej wysłużonych zbiornikowców tak zwanej floty cieni, wykorzystywanych do obchodzenia sankcji nałożonych na rosyjską ropę. To jednostki często kilkudziesięcioletnie, przechodzące z rąk do rąk, pływające pod tanimi banderami, z ubezpieczeniem, którego wiarygodność trudno zweryfikować, i z załogami wymienianymi bez ciągłości.

Ryzyko jest podwójne. Po pierwsze, rośnie prawdopodobieństwo awarii i wycieku, bo stan techniczny takich statków bywa gorszy od standardów obowiązujących na rynku regulowanym. Po drugie, w razie zanieczyszczenia egzekucja odpowiedzialności jest znacznie trudniejsza, bo za jednostką stoi zwykle spółka celowa bez majątku, a koszty sprzątania spadają na państwo nadbrzeżne.

Do tego dochodzą praktyki, które same w sobie podnoszą ryzyko: przeładunki paliwa ze statku na statek na otwartym morzu, wyłączanie systemów identyfikacji i postoje na kotwicowiskach poza kontrolą portową.

Dlatego każde zgłoszenie substancji ropopochodnej na brzegu powinno kończyć się nie tylko sprzątnięciem plaży, ale też próbą ustalenia źródła. Im szybciej pobrane zostaną próbki i im szybciej sprawdzone będą dane o ruchu statków z ostatnich dni, tym większa szansa na powiązanie zanieczyszczenia z konkretną jednostką. Po kilku dniach taki trop praktycznie znika.

Co robić, gdy znajdzie się taką substancję

Podstawowa zasada brzmi: nie dotykać. Nie należy też podnosić znaleziska, wkładać go do kieszeni ani zabierać do domu, zwłaszcza jeśli przypomina bursztyn. Miejsce warto oznaczyć, zapamiętać jego położenie i zgłosić sprawę ratownikom, straży gminnej, kapitanatowi portu albo bezpośrednio urzędowi morskiemu.

Jeżeli substancja zetknęła się ze skórą, trzeba ją zmyć wodą z mydłem, a przy podrażnieniu skontaktować się z lekarzem. Szczególną uwagę należy zwrócić na dzieci i psy, które reagują na takie znaleziska pierwsze.

Czekamy na ustalenia Urzędu Morskiego

Kluczowe będą wyniki oględzin i analiz prowadzonych przez Urząd Morski w Słupsku, bo dopiero one przesądzą, z jaką substancją mamy do czynienia i jaka jest skala zanieczyszczenia. Do czasu ich zakończenia lepiej nie dotykać znalezionych grudek ani nie pozwalać, by zbliżały się do nich dzieci i zwierzęta.