17 września 1939. Sowieci wkroczyli do Polski. Agresja, deportacje i Katyń

Decyzja zapadła w Moskwie, w porozumieniu z Berlinem

Rankiem 17 września 1939 roku Polska znajdowała się w stanie wojny z Niemcami od ponad dwóch tygodni. Wojsko Polskie walczyło na zachodzie, północy i południu kraju. Warszawa była bombardowana, trwała obrona Helu, Modlina i Lwowa, a polskie oddziały próbowały powstrzymać niemieckie natarcie. Państwo polskie nadal jednak istniało. Rząd funkcjonował, prezydent sprawował urząd, armia walczyła, a polskie władze nie podjęły decyzji o kapitulacji. Właśnie wtedy od wschodu nadciągnęła kolejna armia. O świcie 17 września Armia Czerwona przekroczyła granicę Rzeczypospolitej na całej jej długości. Sowieci zaatakowali państwo, które już prowadziło wojnę z III Rzeszą.

Moskwa próbowała nadać tej napaści pozory legalności. Polskiemu ambasadorowi w Moskwie Wacławowi Grzybowskiemu wręczono w nocy notę, w której władze sowieckie twierdziły, że państwo polskie rzekomo przestało istnieć, a jego władze miały opuścić kraj. Związek Sowiecki przedstawiał swoją interwencję jako konieczność ochrony ludności ukraińskiej i białoruskiej. Wacław Grzybowski odmówił przyjęcia noty. Była to konstrukcja propagandowa, która miała ukryć rzeczywisty charakter wydarzeń. Wschodnia granica Polski została przekroczona przez obce wojska, a celem operacji było zajęcie terytorium należącego do Rzeczypospolitej. Sowieci nie wkroczyli na ziemie niczyje. Wkroczyli do Polski.

Co najważniejsze, decyzja o sowieckim wejściu do Polski nie zapadła 17 września. Zapadła wcześniej, w Moskwie, w porozumieniu z Berlinem. Pakt Ribbentrop-Mołotow z 23 sierpnia 1939 roku był formalnie układem o nieagresji między III Rzeszą i Związkiem Sowieckim, ale jego tajny protokół dodatkowy wyznaczał strefy interesów obu mocarstw w Europie Środkowo-Wschodniej. Polska została w tym planie podzielona między dwóch totalitarnych sąsiadów. Kilka dni później Niemcy zaatakowały od zachodu. 17 września Józef Stalin zrealizował sowiecką część porozumienia. Dlatego nie można opowiadać o 17 września jako o wydarzeniu oderwanym od niemieckiej agresji. Obie daty są częścią jednej historii rozbioru Polski dokonanego przez dwa totalitarne mocarstwa.

Polska nie poddała się bez walki

W polskiej pamięci 17 września często kojarzy się przede wszystkim z beznadziejnym położeniem państwa zaatakowanego jednocześnie przez Niemcy i Związek Sowiecki. Nie wolno jednak zapominać, że polscy żołnierze również na wschodzie stawili opór, i to przez blisko dwa tygodnie po sowieckim wejściu. Walkę z Armią Czerwoną podjęły między innymi oddziały Korpusu Ochrony Pogranicza. Dochodziło do starć, w których Polacy zadawali Sowietom poważne straty. Zgrupowanie KOP generała Wilhelma Orlika-Rückemanna stoczyło 28 i 29 września bitwę pod Szackiem, a szczególne miejsce w pamięci zajmuje obrona Grodna w dniach 20-22 września. Miasto przez trzy dni stawiało opór, a w jego obronę zaangażowali się także harcerze i uczniowie. Symbolem tej walki stał się trzynastoletni Tadeusz Jasiński, którego sowieccy czołgiści przywiązali do pancerza czołgu jako żywą tarczę; zmarł na rękach matki.

Grodno jest ważne także dlatego, że pokazuje charakter sowieckiej agresji. W mieście dochodziło do walk ulicznych, a po zdobyciu miasta Sowieci dokonywali egzekucji wziętych do niewoli obrońców. W Mielnikach zamordowano rannych żołnierzy i oficerów KOP, którzy trafili do sowieckiej niewoli po walkach pod Szackiem. W Mokranach oficerowie Flotylli Pińskiej wzięci do niewoli przez Armię Czerwoną zostali przekazani lokalnej bojówce, a następnie rozstrzelani. Te wydarzenia pokazują, że 17 września nie był jedynie przesunięciem wojsk na mapie. Od pierwszych godzin sowieckiej okupacji pojawiały się represje i zbrodnie wobec polskich żołnierzy.

Sytuacja Polski była jednak tragiczna. Na zachodzie walczyła z Niemcami, na wschodzie została zaatakowana przez Związek Sowiecki, a oczekiwana pomoc militarna zachodnich sojuszników nie nadeszła w skali, która mogłaby zmienić przebieg kampanii. Do końca września Sowieci zajęli wschodnie województwa Rzeczypospolitej. Jednocześnie na zachodzie trwała jeszcze walka z Niemcami. Warszawa skapitulowała 28 września, Modlin dzień później, Hel 2 października, a ostatnia duża bitwa kampanii wrześniowej zakończyła się pod Kockiem 6 października. Polska przegrała kampanię militarną, ale nie oznaczało to końca polskiego oporu.

Sowiecka okupacja. Najpierw państwo, potem człowiek

Za Armią Czerwoną szybko pojawił się cały aparat sowieckiego państwa. Zajęte ziemie zostały poddane gwałtownej przebudowie politycznej, społecznej i gospodarczej. Likwidowano polskie instytucje, wprowadzano sowieckie struktury administracyjne, przeprowadzano nacjonalizację i przymusową paszportyzację. Szkoła i wychowanie zostały podporządkowane nowemu systemowi, a jednocześnie rozpoczynały się aresztowania i represje wobec osób uznanych za zagrożenie dla sowieckiego porządku. Celem tej polityki, jak wskazuje IPN, była sowietyzacja zajętych terenów, likwidacja śladów polskiej państwowości i podporządkowanie mieszkańców nowemu systemowi.

Istotą okupacji była więc próba przebudowy całego społeczeństwa. Człowiek, który dzień wcześniej był obywatelem Rzeczypospolitej, miał zostać obywatelem sowieckim. Ludzie związani z państwem, wojskiem, policją, administracją, koleją, leśnictwem czy życiem społecznym stawali się dla nowej władzy szczególnie podejrzani. Pozory legalności aneksji miały dać wybory do zgromadzeń, które następnie wystąpiły o włączenie zajętych terenów do Związku Sowieckiego. W rzeczywistości decyzja zapadła w Moskwie, a miejscowa ludność znalazła się pod presją nowej władzy. Wschodnie województwa II Rzeczypospolitej przestały być częścią polskiego państwa.

Zaczęły się wywózki. Całe rodziny znikały w wagonach

Jedną z najbardziej masowych form sowieckich represji były deportacje. W nocy z 9 na 10 lutego 1940 roku rozpoczęła się pierwsza wielka akcja wywózek. Jej ofiarami byli przede wszystkim osadnicy wojskowi i cywilni oraz pracownicy służby leśnej wraz z rodzinami. Według ustaleń IPN deportowano wówczas około 140 tys. obywateli polskich. Kilka miesięcy później, 13 kwietnia, rozpoczęła się druga wielka deportacja, obejmująca między innymi rodziny oficerów, policjantów, urzędników i innych osób represjonowanych przez władze sowieckie. Wywieziono około 60-61 tys. ludzi. Kolejne deportacje przeprowadzono latem 1940 roku oraz w czerwcu 1941 roku. Według zestawień IPN łącznie w czterech wielkich deportacjach z lat 1940-1941 wywieziono co najmniej 320 tys. obywateli polskich.

Za tymi liczbami kryją się konkretne rodziny. Kobiety, dzieci, osoby starsze i chorzy w ciągu kilku godzin tracili domy. Sowieccy funkcjonariusze pojawiali się nocą albo nad ranem, dawali niewiele czasu na spakowanie najpotrzebniejszych rzeczy, a następnie przewozili całe rodziny na stacje kolejowe. Tam czekały wagony towarowe, które stawały się miejscem wielodniowej podróży w głąb Związku Sowieckiego. Ludzie trafiali na Syberię, do Kazachstanu, na Daleką Północ i do innych odległych regionów. Wielu umierało w drodze albo już na miejscu, gdzie musieli pracować w niezwykle ciężkich warunkach. Nazwiska tych ludzi zbiera od lat Indeks Represjonowanych, prowadzony dziś przez IPN; to setki tysięcy rekordów, za każdym z nich jeden człowiek.

Deportacje nie były przypadkowym chaosem wojennym. Były elementem polityki sowieckiej. Kierowano je przeciwko określonym grupom społecznym, szczególnie tym, które mogły stanowić oparcie dla polskiej państwowości i polskiej tożsamości. Usunięcie tych ludzi miało ułatwić sowietyzację zajętych terenów. Dlatego deportacja była jednocześnie represją wobec człowieka i narzędziem przebudowy całego społeczeństwa.

Katyń. Strzał w polską elitę

Jeżeli deportacje miały rozbić społeczeństwo i usunąć ludzi uznanych za niebezpiecznych, Katyń był kolejnym, jeszcze bardziej brutalnym etapem tej polityki. 5 marca 1940 roku Biuro Polityczne KC WKP(b) podjęło decyzję o wymordowaniu polskich jeńców i więźniów. Wiosną 1940 roku funkcjonariusze NKWD zamordowali blisko 22 tys. obywateli Rzeczypospolitej. Wśród ofiar było około 14,5 tys. jeńców wojennych, przede wszystkim oficerów i policjantów z obozów w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie, oraz około 7,3 tys. więźniów przetrzymywanych w sowieckich więzieniach na okupowanych ziemiach polskich.

Nie był to mord przypadkowy. Wśród zamordowanych byli ludzie należący do polskich elit wojskowych i państwowych: oficerowie, policjanci, funkcjonariusze, urzędnicy i przedstawiciele inteligencji, w ogromnej większości rezerwiści, a więc w cywilu lekarze, nauczyciele, inżynierowie, prawnicy. Łączyło ich to, że byli związani z polskim państwem i pozostawali jego obywatelami. Sowieckie władze uznały ich za ludzi, których nie uda się podporządkować nowemu systemowi. Decyzja z 5 marca 1940 roku była wymierzona w tych, którzy mogli stanowić przyszłe kadry odrodzonej Polski.

Katyń nie oznacza jednego miejsca. Nazwa stała się symbolem całej zbrodni. Jeńców z Kozielska mordowano w Katyniu, ze Starobielska w Charkowie, a policjantów z Ostaszkowa w Kalininie, dzisiejszym Twerze. Egzekucje więźniów przeprowadzano również między innymi w Mińsku, Kijowie, Charkowie i Chersoniu. Dokumenty sowieckie zachowane do dziś pozwalają odtworzyć skalę tej operacji. IPN prowadzi śledztwo dotyczące zabójstwa co najmniej 21 768 obywateli polskich.

Dla Wybrzeża ta zbrodnia ma także wymiar morski. W Kozielsku był więziony i w Katyniu zginął kontradmirał Xawery Czernicki, szef Służb Technicznych Kierownictwa Marynarki Wojennej, jeden z twórców portu wojennego w Gdyni i polskiego przemysłu okrętowego. Zamordowano też generałów Mieczysława Smorawińskiego i Bronisława Bohatyrewicza oraz jedyną kobietę wśród ofiar Katynia, podporucznik pilot Janinę Lewandowską. Wśród 21 768 nazwisk są też oficerowie Flotylli Pińskiej i Marynarki Wojennej, którzy po 17 września trafili do sowieckiej niewoli.

Najpierw zabijali. Potem kłamali

Zbrodnia katyńska miała jeszcze jeden wymiar. Sowieci chcieli nie tylko zabić ludzi. Chcieli również ukryć odpowiedzialność za ich śmierć. Kiedy w 1943 roku Niemcy ujawnili informacje o grobach w Katyniu, propaganda sowiecka natychmiast próbowała przerzucić odpowiedzialność na Niemców. Po zakończeniu wojny kłamstwo katyńskie zostało wpisane w oficjalną narrację państw komunistycznych. Przez dziesięciolecia w Polsce nie można było swobodnie mówić, że za mord odpowiada NKWD i władze Związku Sowieckiego.

To dlatego historia 17 września ma tak szczególne znaczenie. Sowiecka agresja była nie tylko próbą zajęcia części terytorium Polski. Towarzyszyła jej próba zniszczenia polskich elit, deportowania całych grup społecznych i podporządkowania mieszkańców nowemu systemowi. A kiedy część zbrodni wyszła na jaw, rozpoczęła się walka o kontrolę nad pamięcią. Państwo, które mordowało, próbowało jednocześnie decydować o tym, kto ma zostać uznany za mordercę. Pamięć o Katyniu przetrwała dzięki rodzinom ofiar, środowiskom emigracyjnym, historykom i ludziom, którzy przez dziesięciolecia nie zgodzili się przyjąć kłamstwa jako prawdy.

17 września zmienił mapę Polski na zawsze

Dla mieszkańca Lwowa, Wilna, Grodna, Tarnopola, Stanisławowa czy Nowogródka 17 września był dniem, po którym jego świat zaczął znikać. Zmieniało się państwo, którego był obywatelem. Zmieniało się prawo, szkoła, administracja i gospodarka. Jedni trafiali do więzienia, inni do wagonów deportacyjnych, jeszcze inni do obozów jenieckich. Część ginęła w egzekucjach. Dla wielu rodzin wojna oznaczała nie tylko śmierć, ale również rozpad całego dotychczasowego życia.

Po wojnie granica Polski została przesunięta na zachód. Kresy znalazły się poza granicami państwa polskiego, a miliony ludzi zostały przesiedlone. Nie wszyscy mieszkańcy dawnych wschodnich ziem II Rzeczypospolitej mogli wrócić do swoich domów. Część znalazła się w nowych granicach Polski, część pozostała na terenach wcielonych do Związku Sowieckiego, a część została wcześniej wywieziona w głąb sowieckiego imperium. Na Pomorzu widać to do dziś. Gdańsk, Gdynia, Sopot i mniejsze miasta wybrzeża zostały po 1945 roku w dużej mierze zasiedlone przez ludzi z Wilna, Grodna, Lwowa i Nowogródczyzny. Dla znacznej części mieszkańców regionu 17 września nie jest datą z podręcznika, tylko historią rodziców i dziadków, którzy przyjechali tu, bo do własnego domu nie mogli już wrócić.

Dlatego 17 września nie jest wyłącznie datą wojskową. Jest datą utraty domu dla setek tysięcy ludzi, datą początku sowieckiego terroru na wschodnich ziemiach Rzeczypospolitej, datą, która prowadzi przez deportacje i Katyń do powojennej zmiany granic. W ciągu kilku lat zniszczony został świat, który przez pokolenia budowali mieszkańcy Kresów. Zostały po nim cmentarze, fotografie, listy, wspomnienia i nazwiska. I pamięć rodzin, które przez dziesięciolecia wiedziały, że ich bliscy nie zginęli w anonimowej wojennej katastrofie. Zostali zamordowani albo wywiezieni przez konkretny system i konkretną władzę.

Dwie agresje, jeden rozbiór

Pamięć o sowieckiej agresji nie odbiera niczego pamięci o niemieckiej napaści. Przeciwnie. Dopiero pamiętanie o obu agresjach pozwala zrozumieć dramat Polski w 1939 roku. 1 września zaatakowała III Rzesza. 17 września zaatakował Związek Sowiecki. Oba państwa działały z własnych powodów i realizowały własne interesy, ale w pierwszych tygodniach wojny ich działania doprowadziły do wspólnego rezultatu: rozbioru terytorium Rzeczypospolitej i zniszczenia jej niepodległego państwa. Pakt Ribbentrop-Mołotow nie był dodatkiem do historii wojny. Był jednym z kluczowych dokumentów, które umożliwiły ten scenariusz.

Nie trzeba więc wybierać, którego okupanta pamiętać bardziej. Nie trzeba też łagodzić jednego z tych wydarzeń, aby podkreślić znaczenie drugiego. Polska została napadnięta przez Niemcy i Związek Sowiecki. Na obu okupowanych obszarach stosowano terror, choć oba systemy miały własne ideologie, instytucje i metody. Niemcy prowadzili politykę okupacyjną opartą na nazistowskim rasizmie i planach wyniszczenia, Sowieci na komunistycznej dyktaturze, represjach klasowych i politycznych, deportacjach oraz likwidacji struktur polskiego państwa. Historia nie potrzebuje uproszczeń, żeby była wystarczająco tragiczna.

87 lat później. Za liczbami stoją nazwiska

Dzisiaj, 87 lat po sowieckiej agresji, najważniejsze pozostają nazwiska. Za wielkimi liczbami nie wolno pozwolić zniknąć pojedynczemu człowiekowi. Za liczbą 22 tysięcy ofiar Katynia stoi kontradmirał Xawery Czernicki, generał Mieczysław Smorawiński, podporucznik Janina Lewandowska i tysiące oficerów rezerwy, policjantów i urzędników, których nazwiska można dziś odnaleźć w listach wywozowych NKWD. Za liczbą ponad 320 tysięcy deportowanych stoją rodziny, które pewnej zimowej nocy zostały wyrwane z domów i wsadzone do wagonów jadących na Wschód, a których losy odtwarza Indeks Represjonowanych. Historia staje się prawdziwa dopiero wtedy, gdy za statystyką zobaczymy człowieka.

17 września 1939 roku Sowieci wkroczyli do Polski, łamiąc traktat ryski z 1921 roku i polsko-sowiecki pakt o nieagresji z 1932 roku, przedłużony dwa lata później aż do 1945 roku, a jednocześnie realizując wcześniejsze ustalenia z III Rzeszą. Potem przyszła okupacja, terror, deportacje, egzekucje i Katyń. Później przyszły dziesięciolecia, w których o części tych wydarzeń nie wolno było mówić prawdy. Związek Sowiecki zniknął z mapy, ale jego zbrodnie nie zniknęły razem z nim. Zostały dokumenty, mogiły, listy nazwisk i wspomnienia rodzin. I została data: 17 września 1939 roku.

To dzień pamięci o państwie, które zostało zaatakowane przez dwóch totalitarnych sąsiadów. O żołnierzach, którzy walczyli mimo beznadziejnej sytuacji. O rodzinach wyrwanych z własnych domów i wysłanych tysiące kilometrów na Wschód. O polskich oficerach i przedstawicielach państwa zamordowanych przez NKWD. O Kresach, które zostały odcięte od Polski. I wreszcie o prawdzie, którą przez dziesięciolecia próbowano przykryć kłamstwem.

17 września nie jest datą, którą trzeba podkręcać. Wystarczy powiedzieć prawdę. Armia Czerwona wkroczyła do Polski, a za nią przyszedł system, który przez represje, deportacje, mord i sowietyzację próbował wyrwać Polakom nie tylko ziemię, ale również państwo, pamięć i tożsamość. Tego dnia zaczęła się historia, której nie wolno zapomnieć.